काठमाडौं । नेपालको राजनीतिक परिदृश्य पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्र रूपमा बदलिँदै गएको छ । विशेष गरी नयाँ दलहरूको उदय र युवापुस्ताको राजनीतिक सहभागिताले परम्परागत शक्ति संरचनामा चुनौती सिर्जना गरेको देखिन्छ। यही परिवर्तनको प्रतीकको रूपमा उभिएको दल हो राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ।
२०७९ सालको प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा नयाँ दलको रूपमा प्रवेश गरेको रास्वपाले छोटो समयमै उल्लेखनीय लोकप्रियता हासिल गरेपछि अहिले एक महत्वपूर्ण प्रश्न उठिरहेको छ— के रास्वपाले दुई तिहाइ बहुमत ल्याउन सक्छ ?
यो प्रश्नको उत्तर खोज्न नेपालको निर्वाचन प्रणाली, सिट गणित, मत प्रवृत्ति र राजनीतिक यथार्थलाई विश्लेषण गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
नेपालको संसद र दुई तिहाइ बहुमतको गणित
नेपालको प्रतिनिधि सभामा कुल २७५ सिट छन् ।
यी सिट दुई प्रणालीबाट चयन हुन्छन् ।
प्रणाली सिट संख्या
प्रत्यक्ष निर्वाचन (FPTP) 165
समानुपातिक (PR) 110
कुल 275
नेपालको संविधान अनुसार दुई तिहाइ बहुमत प्राप्त गर्न कम्तीमा १८४ सिट आवश्यक हुन्छ ।
यस अर्थमा कुनै एक दलले दुई तिहाइ बहुमत प्राप्त गर्न निम्नमध्ये कुनै संयोजन आवश्यक हुन्छ:
प्रत्यक्षतर्फ ठूलो जित
समानुपातिक मतमा पनि उच्च समर्थन
अन्य दलको मत विभाजन
२०७९ को निर्वाचन : रास्वपाको उदय
२०७९ सालको प्रतिनिधि सभा निर्वाचन नेपालमा राजनीतिक रूपमा निकै महत्वपूर्ण थियो।
यस निर्वाचनमा पहिलो पटक सहभागी भएको रास्वपाले उल्लेखनीय सफलता प्राप्त गरेको थियो।
पार्टी कुल सिट
नेपाली कांग्रेस 89
नेकपा एमाले 78
माओवादी केन्द्र 32
रास्वपा 20
अन्य बाँकी
रास्वपाले प्रत्यक्षतर्फ 7 सिट समानुपातिकबाट 13 सिट जितेर कुल 20 सिट प्राप्त गरेको थियो ।
यो परिणामले रास्वपालाई संसदको चौथो ठूलो दल बनाएको थियो ।
राजनीतिक विश्लेषकका अनुसार नयाँ दलका लागि यो सफलता असाधारण मानिएको थियो ।
किन बढ्यो रास्वपाको लोकप्रियता ?
रास्वपाको लोकप्रियता बढ्नुका केही मुख्य कारणहरू यसरी उल्लेख गरिन्छ ।
1. युवापुस्ताको समर्थन
नेपालको जनसंख्यामा ठूलो हिस्सा युवाहरूको छ ।
परम्परागत दलप्रति असन्तुष्ट युवाहरूले नयाँ विकल्पको रूपमा रास्वपातर्फ आकर्षण देखाएका छन् ।
2. भ्रष्टाचारविरुद्धको एजेन्डा
रास्वपाले भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सुशासन र पारदर्शितालाई मुख्य राजनीतिक मुद्दा बनाएको छ ।
3. सामाजिक सञ्जालको प्रभाव
रास्वपाको प्रचार रणनीति सामाजिक सञ्जाल केन्द्रित देखिन्छ ।
यसले युवा मतदातासम्म सन्देश पुर्याउन ठूलो भूमिका खेलेको छ ।
4. परम्परागत दलप्रति निराशा
कांग्रेस, एमाले र माओवादी जस्ता दलहरू दशकौंदेखि सत्तामा रहँदा पनि अपेक्षित सुधार नआएको भन्दै जनतामा निराशा बढेको विश्लेषण गरिन्छ ।
दुई तिहाइ बहुमतका लागि आवश्यक सिट:
रास्वपाले दुई तिहाइ बहुमत ल्याउनका लागि कम्तीमा १८४ सिट आवश्यक हुन्छ ।
यदि गणितीय रूपमा हेर्ने हो भने सम्भावित संयोजन यसरी हुन सक्छ:
प्रत्यक्ष सिट PR सिट कुल
130 54 184
125 59 184
120 64 184
तर नेपालको राजनीतिक इतिहास हेर्दा कुनै पनि दलले एक्लै यस्तो ठूलो बहुमत ल्याएको उदाहरण अत्यन्त दुर्लभ छ ।
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा दुई तिहाइ
नेपालको बहुदलीय संसदीय इतिहासमा दुई तिहाइ बहुमत अत्यन्तै दुर्लभ छ ।
1991 निर्वाचन
नेपाली कांग्रेसले स्पष्ट बहुमत पाए पनि दुई तिहाइ पुगेको थिएन ।
1994 निर्वाचन
कुनै पनि दलले बहुमत पाएन ।
2017 निर्वाचन
कम्युनिस्ट गठबन्धन (एमाले–माओवादी) ले करिब दुई तिहाइको स्थिति बनाए पनि त्यो गठबन्धन मार्फत सम्भव भएको थियो ।
यसले देखाउँछ कि नेपालमा एक दलले एक्लै दुई तिहाइ ल्याउनु अत्यन्त कठिन मानिन्छ ।
किन कठिन छ दुई तिहाइ ?
1. बहुदलीय राजनीतिक संरचना
नेपालमा धेरै राजनीतिक दल सक्रिय छन् ।
मत विभाजन हुने भएकाले कुनै एक दलले अत्यधिक सिट जित्न कठिन हुन्छ ।
2. भौगोलिक विविधता
तराई, पहाड र हिमालका मत प्रवृत्ति फरक–फरक हुन्छन् ।
3. स्थानीय राजनीतिक प्रभाव
धेरै ठाउँमा स्थानीय नेता र क्षेत्रीय दलहरूको प्रभाव बलियो हुन्छ ।
4. समानुपातिक प्रणाली
PR प्रणालीले साना दललाई पनि प्रतिनिधित्व दिन्छ, जसले ठूलो दललाई दुई तिहाइ पुग्न गाह्रो बनाउँछ ।
रास्वपाका लागि अवसर के छन् ?
यद्यपि चुनौतीहरू भए पनि केही अवसरहरू देखिन्छन् ।
1. युवा मतदाताको ठूलो आधार
नेपालमा हरेक वर्ष नयाँ मतदाता थपिँदैछन् ।
2. शहर केन्द्रित समर्थन
काठमाडौं, पोखरा, चितवन, धरान जस्ता शहरी क्षेत्रमा रास्वपाको प्रभाव देखिएको छ ।
3. राजनीतिक परिवर्तनको माग
नयाँ राजनीतिक विकल्प खोज्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ ।
सम्भावित राजनीतिक परिदृश्य
विश्लेषकहरूका अनुसार भविष्यमा तीन सम्भावित परिदृश्य देखिन्छ ।
निष्कर्ष
रास्वपाको उदयले नेपालको राजनीतिक संरचनामा नयाँ बहस सुरु गराएको छ ।
छोटो समयमै राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावशाली शक्ति बन्न सफल भएको यो दलले आगामी निर्वाचनमा अझ ठूलो सफलता हासिल गर्ने सम्भावना विश्लेषकहरूले देखाएका छन् ।
तर नेपालको बहुदलीय संरचना, निर्वाचन प्रणाली र राजनीतिक यथार्थलाई हेर्दा एक दलले एक्लै दुई तिहाइ बहुमत ल्याउनु भने निकै चुनौतीपूर्ण देखिन्छ ।
त्यसैले रास्वपाले भविष्यमा ठूलो दल बन्ने सम्भावना बलियो भए पनि दुई तिहाइ बहुमत प्राप्त गर्नु भने अझै राजनीतिक गणित र जनमतको ठूलो परीक्षण हुनेछ ।
